Baza Wiedzy
Tolerancje ogólne ISO 2768 - jak czytać zapis mK
Dopuszczalna tolerancja wymiarów – nie dla wszystkich realizacji jest kluczowa, ale przy zleceniach i produkcji seryjnej zgodność z normami ma duże znaczenie oraz może wpływać na cenę i czas realizacji zlecenia. Zapis ISO 2768-mK w tabliczce rysunku odsyła do dwóch osobnych dokumentów. Mała litera wskazuje normę wymiarową, która obowiązuje do dziś. Wielka litera wskazuje normę tolerancji geometrycznych, wycofaną 4 lutego 2021 i zastąpioną przez ISO 22081. Z jakiej normy korzystać i jak dobrać właściwą klasę tolerancji dla produktu?
Rysunki z tym zapisem krążą dalej i będą krążyć latami, bo dokumentacja żyje dłużej niż norma. Niżej znajdziesz, jak czytać obie litery, który polski numer zamówić w czytelni PKN, co robimy z rysunkiem opisanym po staremu i jaką klasę tolerancji wpisać do zlecenia, żeby detal nie zdrożał bez powodu.
W tym tekście:
- Dwie litery i dwie różne normy
- Które wdrożenie polskie obowiązuje we wrześniu 2026
- Rysunek ze starym zapisem: co z nim zrobić
- Klasy f, m, c i v oraz do czego pasują
- Czy wpisać klasę f na całym rysunku
- Zespoły spawane mają własną normę
- Co utrzymamy w cięciu, gięciu i skrawaniu
- Kiedy klasa ogólna przestaje wystarczać
- Czym potwierdzamy wymiar po wykonaniu
- Co sprawdzić w tabliczce przed wysłaniem rysunku
- FAQ
Dwie litery i dwie różne normy
Tolerancja ogólna zastępuje odchyłkę dopisaną przy każdym z kilkudziesięciu wymiarów. Jeden zapis w tabliczce mówi wykonawcy, w jakich granicach mają się zmieścić wszystkie wymiary, przy których nikt nie napisał nic osobno. Konstruktor opisuje wtedy tylko wymiary funkcyjne.
Zapis mK niesie dwie niezależne informacje:
- mała litera (f, m, c, v) – klasa tolerancji wymiarów liniowych i kątowych wg ISO 2768-1,
- wielka litera (H, K, L) – klasa ogólnych tolerancji geometrycznych: płaskości, prostoliniowości, prostopadłości, symetrii, bicia promieniowego i osiowego, wg wycofanej ISO 2768-2.
Które wdrożenie polskie obowiązuje we wrześniu 2026
Normy ISO mają w Polsce własne numery, które czasami nie pokrywają się z numerem oryginału. Numeru PN-EN ISO 2768-1 w katalogu nie ma. Polskie wdrożenie ISO 2768-1 nosi numer PN-EN 22768-1 i pod tym numerem trzeba go szukać. Stan poniżej pochodzi z katalogu Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, odczyt z września 2026.
Norma ISO | Polskie wdrożenie | Status |
ISO 2768-1:1989 | PN-EN 22768-1:1999, wersja polska | obowiązuje |
ISO 2768-2:1989 | PN-EN 22768-2:1999, wersja polska | wycofana, zastąpiona przez PN-EN ISO 22081:2021-07 |
ISO 22081:2021 | PN-EN ISO 22081:2021-07, wersja polska i angielska | obowiązuje |
ISO 13920:2023 | PN-EN ISO 13920:2023-12, wersja angielska | obowiązuje, polska edycja z 2000 roku wycofana |
ISO 9013:2017 | PN-EN ISO 9013:2017-04, wersja polska | obowiązuje, ze zmianą A1:2025-03 |
Masz rysunek z zapisem ISO 2768-mK? Prześlij go razem z zapytaniem. Przeanalizujemy, które wymiary utrzymamy na klasie ogólnej, a które wymagają uzgodnienia lub optymalizacji, zanim wyprodukujemy pierwszą sztukę. Skontaktuj się z nami lub napisz na kontakt@gpsteelsolutions.com.
Rysunek ze starym zapisem: co z nim zrobić
Rysunek jest dokumentem kontraktowym i należy do zamawiającego. Poprawienie go po naszej stronie byłoby zmianą specyfikacji bez zgody właściciela dokumentacji. Powoływanie się w nowej produkcji na dokument wycofany zostawia z kolei miejsce na spór o wymaganie, którego żadna ze stron nie nazwała.
PN-EN ISO 22081:2021-07 nie zawiera gotowych tablic. Podaje reguły zapisu ogólnych specyfikacji geometrycznych, a wartości ma wskazać konstruktor przy jednoznacznie określonych bazach. Zamiast trzech klas do wyboru z tablicy pojawia się jedna tolerancja dobrana do funkcji detalu, co przenosi część pracy z hali na etap projektu.
Wyjście, które stosujemy i proponujemy klientom:
- rysunki archiwalne obsługujemy zgodnie z ich zapisem, traktując klasy H, K i L jako uzgodniony między stronami zbiór wartości liczbowych,
- nowe projekty opisujemy wg PN-EN ISO 22081:2021-07 z jawnie podanymi wartościami albo wg PN-EN 22768-1:1999 z indywidualnymi tolerancjami geometrycznymi tam, gdzie są potrzebne,
- przy rysunku archiwalnym, w którym geometria decyduje o funkcji detalu, pytamy przed wycięciem pierwszej sztuki, nie po odbiorze.
Klasy f, m, c i v oraz do czego pasują
Mała litera wybiera szerokość odchyłki, a razem z nią czas obróbki i liczbę operacji pomiarowych. Odchyłka rośnie wraz z wymiarem: ten sam detal ma w klasie m wąską tolerancję na wymiarze 20 mm i wyraźnie szerszą na wymiarze 1500 mm. Kto na długim wymiarze potrzebuje dokładności takiej jak na krótkim, dopisuje ją przy tym wymiarze. Konkretne wartości w milimetrach podaje tablica w PN-EN 22768-1:1999, do zamówienia w czytelni PKN.
Klasa | Nazwa | Gdzie ma sens |
f | dokładna (fine) | detale skrawane, wymiary współpracujące z inną częścią |
m | średnia (medium) | standard dla detali z blachy: cięcie, gięcie, typowa ślusarka |
c | zgrubna (coarse) | konstrukcje spawane i wymiary niefunkcyjne |
v | bardzo zgrubna (very coarse) | wypalanki i półfabrykaty do dalszej obróbki |
Czy wpisać klasę f na całym rysunku
Ciaśniejsza klasa na wszystkich wymiarach oznacza wolniejsze i dokładniejsze parametry obróbki, więcej pomiarów i wyższy odsetek detali do poprawki. Płaci się za to na każdej sztuce, także na wymiarach, które dla działania części nie mają znaczenia i nie potrzebują wyższej klasy.
Z doświadczenia wiemy, że przy składaniu zamówienia klasa często jest po prostu przepisywana z szablonu tabliczki na projekcie, bez decyzji o niej. Dlatego przy rysunku z klasą f na całości pytamy, czy to wybór świadomy – daje to pole do optymalizacji produkcji i kosztu zlecenia. Klasa ogólna zapisana ciaśniej, niż detal potrzebuje, podnosi cenę każdej sztuki i nie zmienia działania gotowej części.
Zespoły spawane mają własną normę
Skurcz spoiny ciągnie materiał i przesuwa wymiary już po zmontowaniu, niezależnie od tego, jak dokładnie wycięto elementy. Dlatego zespołów spawanych nie toleruje się wg ISO 2768. Właściwym dokumentem jest PN-EN ISO 13920:2023-12, która obejmuje wymiary liniowe i kątowe oraz kształt i położenie, w czterech klasach i dwóch obszarach.
Na rysunku zespołu spawanego zobaczysz zapis dwuliterowy: pierwsza litera dotyczy wymiarów, druga kształtu i położenia. Gdy klasy nie ma w dokumentacji, dobieramy ją wspólnie przy przygotowaniu zlecenia spawania, zanim konstrukcja trafi na stół. Polska wersja tej normy pochodzi z 2000 roku i została wycofana, więc przy starszym rysunku sprawdzamy, do której edycji odwołuje się dokumentacja.
Co utrzymamy w cięciu, gięciu i skrawaniu
Tolerancję, którą detal faktycznie utrzyma, ustala proces, grubość i wielkość detalu, a nie klasa zadeklarowana w ofercie.
Cięcie laserowe ma własną normę jakości ciętej powierzchni: PN-EN ISO 9013:2017-04, ze zmianą A1:2025-03. Jej zakres pokazuje granice technologii, bo obejmuje cięcie laserowe od 0,5 do 32 mm, plazmowe od 0,5 do 150 mm i tlenowe od 3 do 300 mm. Płaskości arkusza po wypaleniu norma nie opisuje, więc jest osobnym tematem do uzgodnienia. Nasze cięcie laserowe blach, rur i profili mieści się w zakresie laserowym tej normy: ByStar Fiber 10 kW tnie stal do 25 mm, ByStar Fiber 3 kW do 20 mm, pole robocze 3100 x 1580 mm.
Gięcie dokłada do tolerancji cięcia sprężynowanie powrotne i tolerancję kąta. Wymiar liczony przez zgięcie nigdy nie utrzyma się tak ciasno jak wymiar wycięty w płaskim arkuszu, dlatego przy gięciu blach na prasach AMADA HFE M2 o naciskach 500, 800 i 2200 kN wymiary funkcyjne prowadzi się od baz, które nie przechodzą przez linię gięcia.
Skrawanie trzyma najciaśniej z całej trójki, bo detal jest zamocowany, a narzędzie prowadzone przez maszynę. Wymiary funkcyjne po frezowaniu i toczeniu CNC schodzą poniżej klas z tolerancji ogólnych i to tam sensownie jest umieścić pasowania.
Proces | Co rozszerza tolerancję | Wniosek dla rysunku |
skrawanie CNC | sztywność zamocowania, zużycie narzędzia | najciaśniejsze wymiary projektuj tutaj |
cięcie laserowe | szczelina cięcia, pochylenie krawędzi, odkształcenie cieplne rosnące z grubością | im grubszy materiał, tym wcześniej ustal tolerancję |
gięcie | sprężynowanie powrotne i tolerancja kąta | nie prowadź baz przez linię gięcia |
spawanie | skurcz spoiny po zmontowaniu | tolerancję zespołu podaj wg PN-EN ISO 13920 |
Kiedy klasa ogólna przestaje wystarczać
Klasa ogólna jest siatką dla wymiarów niefunkcyjnych. W czterech sytuacjach zastępuje się ją zapisem indywidualnym:
- pasowania i współpraca z inną częścią, bo o działaniu decyduje luz albo wcisk w setnych milimetra, a klasa uśredniona dla całego rysunku tego nie obsłuży,
- wymiary łańcuchowe, ponieważ odchyłki kolejnych ogniw sumują się i na końcu łańcucha dają wartość, której nikt nie zaplanował,
- geometria baz montażowych, bo od niej zależy każdy następny wymiar mierzony przy montażu,
- spoiny nośne z wymaganą klasą jakości, dlatego że to obszar PN-EN ISO 5817:2023-08, czyli jakości samej spoiny, a nie tolerancji wymiarowej.
Czym potwierdzamy wymiar po wykonaniu
Klasa zapisana w ofercie znaczy tyle, ile potwierdzi pomiar. Detale z wymiarami krytycznymi przechodzą u nas przez kontrolę jakości z pomiarem na ramieniu współrzędnościowym Kreon Ace 6-35 o zasięgu 3,5 m i powtarzalności 0,039 mm. Ta liczba wyznacza granicę sensownej deklaracji: przyrząd musi być dokładniejszy od mierzonej tolerancji, inaczej wynik mówi więcej o przyrządzie niż o detalu.
Tak pracujemy dla firm z branży budowy maszyn, energetyki i offshore, produkcji części zamiennych oraz branży morskiej. Zakres pomiaru ustalamy przy zamówieniu, bo przy części detali protokół jest kosztem zbędnym, a przy części warunkiem odbioru. Wydruk z ramienia Kreon Ace 6-35 jedzie razem z detalem wtedy, gdy zlecenie tego wymaga.
Co sprawdzić w tabliczce przed wysłaniem rysunku
- Czy w polu tolerancji ogólnych stoi jedna litera, czy dwie.
- Czy klasa wymiarowa (f, m, c, v) została wybrana dla tego detalu, czy przyszła z szablonu.
- Czy wymiary funkcyjne mają własne odchyłki, zamiast liczyć na klasę ogólną.
- Czy żadna baza montażowa nie przechodzi przez linię gięcia.
- Czy przy zespole spawanym stoi klasa wg PN-EN ISO 13920, a nie wg ISO 2768.
- Czy wymiary łańcuchowe zostały przeliczone na sumę odchyłek.
- Czy rysunek mówi, jaki dokument pomiarowy ma wrócić razem z detalem.
FAQ
Czy ISO 2768 nadal obowiązuje?
Częściowo. ISO 2768-1, czyli część wymiarowa, obowiązuje i w Polsce nosi numer PN-EN 22768-1:1999. ISO 2768-2, część geometryczna, została wycofana 4 lutego 2021 i zastąpiona przez ISO 22081.
Co oznacza zapis ISO 2768-mK na rysunku?
Wymiary liniowe i kątowe w klasie średniej m, tolerancje geometryczne w klasie K. Pierwsza część odsyła do normy obowiązującej, druga do wycofanej.
Czy na nowym rysunku można dalej pisać ISO 2768-mK?
Część wymiarowa jest poprawna. Zamiast wielkiej litery lepiej podać wartości geometryczne wg PN-EN ISO 22081:2021-07 z jawnie wskazanymi bazami, bo klasa K odsyła do dokumentu, którego nie ma w obiegu od 2021 roku.
Którą klasę wybrać dla detalu ciętego i giętego z blachy?
Zwykle m na całości plus indywidualne odchyłki na wymiarach funkcyjnych. Klasa c pasuje do konstrukcji spawanych, klasa f do detali skrawanych.
Gdzie sprawdzić wartości odchyłek?
W samej normie. Regulują je PN-EN 22768-1:1999 i PN-EN ISO 22081:2021-07, dostępne w czytelni Polskiego Komitetu Normalizacyjnego oraz w jego sklepie.
Jaką tolerancję utrzymacie na moim detalu?
Zależy od procesu, grubości i wielkości detalu. Podajemy ją przed wyceną, po obejrzeniu rysunku, osobno dla wymiarów po cięciu, po gięciu i po obróbce CNC.
Nie wiesz, czy tolerancja z tabliczki wystarczy dla Twojego detalu i czy jest odpowiednio dobrana? Prześlij do nas swój projekt. Przeanalizujemy rysunek i doradzimy, które wymiary utrzymamy na klasie ogólnej, co można zoptymalizować bez wpływu na jakość, a które wymagają zapisu indywidualnego, tak aby wycenić optymalną wersję. Skontaktuj się z nami lub napisz na kontakt@gpsteelsolutions.com.
Jacek Sobuś, Manager ds. rozwoju sprzedaży i oferty
Pytania albo uwagi do tego artykułu – napisz do mnie bezpośrednio: j.sobus@gpsteelsolutions.com, albo skontaktuj się z nami.
Aktualizacja: wrzesień 2026
Zobacz również w Bazie wiedzy
